.jpg)
Các thương cảng Việt Nam từng đóng vai trò là không gian kết nối văn hóa, giao thương giữa các quốc gia. Trong đó, thương cảng Hội An của những thế kỷ 16 - 17 với những cứ liệu lịch sử quý giá còn hiện diện đến ngày nay, đã cho thấy về một vùng đất mở…
Hội An - một thời thương cảng. Ảnh: Lê Trọng Khang
PGS-TS. Đoàn Lê Giang - Trường Đại học KHXH&NV TP. Hồ Chí Minh, chia sẻ, từ xa xưa, dọc biển miền Trung Việt Nam đã có sự giao lưu rất phong phú, đa sắc của một đất nước biển, hướng ngoại. “Chúng ta thấy cảng Vân Đồn, Hải Dương, Hưng Nguyên, cảng Nước Mặn, Thanh Chiêm, Thanh Hà, Hội An, Bao Vinh... từng rất nổi tiếng trên hệ thống hàng hải của thế giới, nơi tập trung hoạt động mậu dịch của các chuyến tàu hàng quốc tế. Những thông tin tư liệu lịch sử sẽ mang lại sự nhìn nhận đúng vị trí, tầm vóc của đất nước. Đó là chúng ta trên bản đồ thế giới từng là một cường quốc biển, một thời kỳ từng hoàng kim của Việt Nam” - PGS-TS. Đoàn Lê Giang nói.
Một thời thương cảng
Các nhà nghiên cứu sử học đều nhìn nhận về vai trò quan trọng của thương cảng trong lịch sử phát triển. Theo đó, các nền văn minh cổ xưa trên thế giới thường hình thành ở những thềm sông lớn hoặc ở các cửa biển, thuận lợi cho việc hình thành những thương cảng phục vụ giao thương và trao đổi văn hóa như văn minh Lưỡng Hà gắn với hai con sông Ti-grít (Tigris) và Ơ-phra-tơ (Euphrates) để hướng ra Vịnh Ba Tư. Văn minh Ai Cập là “quà tặng” của sông Nin (Nile). Văn minh Hy Lạp - La Mã cổ đại gắn bó với biển Địa Trung Hải và Đại Tây Dương. Văn minh Ấn Độ phát triển rực rỡ ở những triền sông Ấn, sông Hằng và những vùng bờ biển nổi tiếng như Cô-chin (Cochin) hay Ben-gan (Bengal). Văn minh Đông - Nam Á được xác lập nhờ có những trung tâm kinh tế quan trọng gắn với những triền sông lớn (Mê Kông, Chao Phray-a, sông Hồng…) hay những vùng bờ biển được “biệt đãi” nhờ vị trí giao thương thuận lợi (Biển Đông, Biển Ma-lác-ca, Biển Ja-va…). Việt Nam với vị trí địa lý thuận lợi trong giao thương hàng hải đã hình thành các mối quan hệ thương mại và trao đổi văn hóa liên - xuyên châu lục và mang tính toàn cầu từ rất sớm thông qua các thương cảng.
Ông Cao Huy Hùng - Giám đốc Bảo tàng lịch sử Thừa Thiên Huế cho biết, thế kỷ 16 - 17 là thời kỳ phát triển mạnh mẽ của hoạt động giao thông khu vực châu Á và thế giới. Sau các cuộc phát kiến địa lý, “Con đường tơ lụa trên biển” nối liền phương Đông với phương Tây đã được thiết lập một cách trực tiếp và thường xuyên. Con đường giao lưu trên biển đã trở thành tuyến giao thương hàng hải nối liền ba đại dương, mở ra thời đại thương mại - thời đại hình thành và phát triển của hệ thống hải thương quốc tế. Những biến chuyển sâu sắc, to lớn đó của khu vực và thế giới đã thúc đẩy các thương cảng Việt Nam gia nhập mạnh mẽ vào hệ thống thương mại khu vực.
Trong nhiều thế kỷ đã có sự hình thành và ra đời các thương cảng Thanh Hà, Hội An, Nước Mặn ở Đàng Trong và Vân Đồn, Phố Hiến, Hội Thống ở Đàng Ngoài. Thương cảng Thanh Hà đã tích cực, chủ động tham gia hoạt động thương mại khu vực, trong đó có sự kết nối với thương cảng Quảng Châu - là trung tâm kinh tế quan trọng của Trung Quốc. Thông qua hai cảng thị, các nguồn hàng hóa đã được trao đổi, buôn bán, đến được với người tiêu dùng hai nước và khu vực, đồng thời nó còn là trạm trung chuyển, luân chuyển hàng hóa đến với nhiều quốc gia trên thế giới.
Và dấu ấn thương cảng Hội An
Hội An với vị trí trọng yếu của mình, từng giữ vai trò rất quan trọng ở xứ Đàng Trong cũng như mạng lưới hàng hải quốc tế. PGS-TS. Nguyễn Ngọc Thơ - ĐH Harvard, Hoa Kỳ cho rằng, Hội An cùng các thương cảng dọc miền Trung từng là những viên ngọc của khu vực. Đây là những thương cảng rất nổi tiếng trên tuyến hàng hải thế giới với sự kết nối về vị trí địa lý thuận lợi đã đem lại những vị thế, lợi ích rất to lớn đưa đất nước phát triển.
Tại thương cảng Hội An thế kỷ 16 -17, bên cạnh các hoạt động mậu dịch sôi nổi còn có các hoạt động giao lưu văn hóa mạnh mẽ giữa cư dân địa phương với thương gia nhiều nước trên thế giới. PGS-TS. Đặng Văn Thắng - Trường Đại học KHXH&NV TP.Hồ Chí Minh cho rằng, việc giao lưu và tiếp biến văn hóa của các cộng đồng dân cư tại thương cảng quốc tế Hội An khá sôi nổi và phong phú, với các di sản văn hóa hiện còn tại Hội An như di sản văn hóa của người Hoa hay người Nhật, giếng cổ Chăm và những hiện vật khai quật được của nền văn minh Chămpa, đình, chùa và một số công trình kiến trúc khác của người Việt. Sự giao lưu và tiếp biến văn hóa không phải chỉ chung trong bối cảnh văn hóa Hội An mà trong từng công trình kiến trúc cụ thể. Theo ông, Hội An là nơi hội tụ, giao lưu và biến đổi văn hóa của các cộng đồng dân cư. Ngoài ra, quá trình hình thành và phát triển của thương cảng Hội An, ngoài những chủ trương, chính sách của các chúa Nguyễn, còn gắn liền với quá trình di trú cũng như những hoạt động trao đổi, buôn bán của các thương nhân người Hoa. Trong thời kỳ này, cùng với các thương nhân người Nhật, người Việt, những hoạt động thương mại của thương nhân người Hoa đã góp phần tích cực và có vai trò thúc đẩy nội thương và ngoại thương, đưa Hội An trở thành một trung tâm buôn bán sôi động, một thương cảng quốc tế lớn nhất của Đàng Trong thế kỷ 16 - 18.
Tại Hội thảo quốc tế Giao lưu văn hóa các thương cảng quốc tế thời trung đại tại Việt Nam và Đông Nam Á quy tụ hơn 80 chuyên gia, nhà nghiên cứu trong nước và quốc tế, vừa diễn ra, các chuyên gia đều cho rằng, những tư liệu lịch sử đã cho thấy bài học quý giá về vai trò của Việt Nam, vị thế của kinh tế biển đối với sự phát triển kinh tế, quốc phòng của quốc gia. Bên cạnh đó, những nhìn nhận về thách thức phát triển đối với các vùng đất nhiều giá trị lịch sử như Hội An cũng là điều khiến nhiều người lưu tâm, làm sao để vừa là vùng đất mở nhưng vẫn giữ được bản sắc, vị thế riêng của mình…
LÊ QUÂN
